राजनारायण यादव, रौतहट । नेपालको राजनीति पछिल्लो केही वर्षयता गम्भीर संक्रमणको चरणमा छ। दशकौँदेखि सत्तामा रहेका परम्परागत दल, उही अनुहार र उही शैलीबाट दिक्क बनेको जनमत अब विकल्प खोजिरहेको छ। यही पृष्ठभूमिमा काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन शाह केवल एक स्थानीय नेता होइन, वैकल्पिक राजनीति, सुशासन र व्यवस्थाविरुद्धको असन्तोषको प्रतीक का रूपमा स्थापित भएका छन्। सामाजिक सञ्जालदेखि चोक–चौतारासम्म “बालेन मोडल” को चर्चा चुलिँदै जाँदा एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरहेको छ— के बालेन शाह नेपालका आगामी प्रधानमन्त्री बन्न सक्छन् ?

लोकतन्त्र, मतदाता र नेतृत्वको छनोट
लोकतन्त्रको सार केवल मतदानमा सीमित हुँदैन। लोकतन्त्र भनेको नागरिकले आफ्नो देश कसले चलाउने भन्ने विषयमा सचेत र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने व्यवस्था हो। योग्य, इमानदार र सक्षम प्रतिनिधि छान्नु हरेक नेपाली नागरिकको मौलिक अधिकार हो। व्यक्ति, विचार र क्षमताका आधारमा मत दिन सक्नु लोकतन्त्रको परिपक्वता हो।
यस अर्थमा हेर्दा, राष्ट्रिय राजनीतिमा कुनै दलले आफ्नो एजेन्डाभन्दा एक सक्षम, शिक्षित र ऊर्जाशील व्यक्तित्वको अनुहार अघि सारेर जनतामा जानु लोकतान्त्रिक अभ्यासकै एउटा सकारात्मक रूप हो। यदि देशको नेतृत्व कसले गर्छ भन्ने कुरा थाहा पाएर नागरिकले मतदान गर्छन् भने त्यो झनै लोकतान्त्रिक मानिन्छ। यही सन्दर्भमा बालेन शाहको नाम प्रधानमन्त्रीका रूपमा उठ्नु अस्वाभाविक होइन।

बालेन शाहको राजनीतिक पूँजी : काम र परिणाम
बालेन शाहको लोकप्रियताको आधार भाषण होइन, काम हो। मेयरका रूपमा उनले काठमाडौं महानगरपालिकामा गरेको कामले उनलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा चर्चित बनाएको छ। करिब २१ हजार विद्यार्थीलाई निःशुल्क शिक्षा दिने कार्यक्रम, सार्वजनिक स्थानको संरक्षण, सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्पदाको सम्मानजनक उपयोग, अव्यवस्थित सहरी संरचनामा हस्तक्षेप—यी सबैले उनी निर्णय लिन सक्ने, लागू गर्न सक्ने र परिणाम देखाउन सक्ने नेता भएको प्रमाण दिएका छन्।
आजको नेपालमा जनताले खोजिरहेको नेतृत्व पनि यही हो—काम गर्ने, ढिलासुस्ती नगर्ने र दबाबमा नझुक्ने। यही कारणले बालेन शाहलाई धेरैले भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा हेर्न थालेका छन्।

राष्ट्रिय स्वाभिमान र निर्भीक नेतृत्व
बालेन शाहको अर्को विशेषता भनेको राष्ट्रिय स्वाभिमानका सवालमा देखाएको स्पष्ट र निर्भीक अडान हो। भारतीय फिल्म ‘रामायण’ सम्बन्धी विवादमा काठमाडौंमा प्रदर्शन रोक्ने निर्णय, भारतले आफ्नो नक्सामा विराटनगर र जनकपुर देखाउँदा ‘ग्रेटर नेपाल’ को नक्सा कार्यालयमा राखेर दिएको सन्देश, वा अमेरिकी राजदूतसँगको प्रत्यक्ष संवाद—यी सबै घटनाले बालेन शाहलाई “नडराउने नेता” को छवि दिएको छ। यी कामहरू सामान्यतया प्रधानमन्त्री स्तरबाट अपेक्षा गरिन्छ। तर ती काम एक मेयरले गर्नुले जनतामा यो सन्देश गयो कि यदि यति सानो पदमा यस्तो अडान सम्भव छ भने, ठूलो जिम्मेवारीमा झन कस्तो होला ?

Gen Z, युवा आन्दोलन र डिजिटल समर्थन
आजको नेपाल Gen Z को समयतर्फ अघि बढ्दैछ। युवा पुस्ता परम्परागत दल, पुराना भाषण र खोक्रा नाराबाट निराश छ। उनीहरू काम, परिणाम र इमानदारी खोजिरहेका छन्। बालेन शाह यही पुस्ताको भावना बोकेको नेता हुन्।
डिजिटल प्लेटफर्ममा उनको समर्थन व्यापक छ। तर यहीँ एउटा यथार्थ पनि छ—डिजिटल समर्थन सबै समय भोटमा रूपान्तरण हुँदैन। ग्रामीण क्षेत्र, विशेषतः तराई–मधेशमा अझै पनि पार्टी संरचना, स्थानीय प्रभाव र परम्परागत सोच बलियो छ।

संविधान र संसदीय यथार्थ
लोकप्रियता मात्रले सत्ता प्राप्त हुँदैन। लोकतन्त्रमा सत्ता संविधान, निर्वाचन प्रणाली र संसदीय गणितबाट निर्देशित हुन्छ। नेपालको संविधानको धारा ८४ अनुसार प्रतिनिधि सभा २७५ सदस्यीय छ। १६५ सदस्य प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली (FPTP) बाट र ११० सदस्य समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली (PR) बाट निर्वाचित हुन्छन्। प्रधानमन्त्री बन्न प्रतिनिधि सभा सदस्य हुनु अनिवार्य छ र सरकार गठनका लागि कम्तीमा १३८ सांसदको समर्थन आवश्यक पर्छ। वर्तमान मिश्रित निर्वाचन प्रणालीमा कुनै नयाँ वा वैकल्पिक दलले एक्लै बहुमत ल्याउनु लगभग असम्भवजस्तै देखिन्छ। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार बालेन शाह नेतृत्वको दलले उल्लेख्य सफलता पाए पनि ८०–९० सिटभन्दा माथि पुग्नु चुनौतीपूर्ण हुनेछ।
 

गठबन्धन : अवसर कि जोखिम ?

यहीँबाट गठबन्धनको प्रश्न उठ्छ। यदि बहुमत नपुगेपछि बालेन शाहले पुराना दलहरूसँग मिलेर सरकार बनाउने बाटो रोजे, त्यसले उनको वैकल्पिक राजनीतिको दाबी कमजोर पार्ने खतरा छ। किनकि बालेनको लोकप्रियताको मूल आधार नै पुराना दल र परम्परागत सत्ता संरचनाप्रतिको असन्तोष हो।
इतिहासले देखाएको छ—माओवादीदेखि रवि लामिछानेसम्म, सबै वैकल्पिक दाबी अन्ततः संसदीय गणितको दबाबमा गठबन्धनतिरै मोडिएका छन्। यसले जनतामा निराशा र विश्वासको संकट पनि जन्माएको छ। बालेन शाह पनि यही यथार्थबाट अलग रहन सक्ने देखिँदैनन्।

तराई–मधेश, डर र राजनीतिक मनोविज्ञान
तराई–मधेश क्षेत्रमा अझै पनि पार्टी–केन्द्रित राजनीति बलियो छ। “हाम्रो पार्टी नजिते दमन हुन्छ” भन्ने डरको राजनीति अझै प्रभावशाली छ। यही कारणले स्वतन्त्र वा वैकल्पिक उम्मेदवारलाई चुनौती थपिएको छ।
साथै, बालेन शाहले अवैध संरचना हटाउँदा गरिबमाथि कठोर भएको आरोप लाग्नुले केही वर्गमा “पछि गएर तानाशाही हुन्छ कि” भन्ने आशंका पनि जन्माएको छ। यो डर पूर्णतया निराधार होइन, तर यही डरलाई चिर्न सक्नु नै बालेनको मुख्य परीक्षा हो।

पहिलो राष्ट्रिय चुनावको चुनौती
बालेन शाहका लागि प्रधानमन्त्रीको चुनाव पहिलो राष्ट्रियस्तरको ठूलो राजनीतिक परीक्षा हुनेछ। यो सजिलो छैन। तर असम्भव पनि होइन। यदि उनले छोटो समयमै देशव्यापी संगठन विस्तार गर्न सके, जनतासँग प्रत्यक्ष भेटघाट बढाए, र प्रचार–प्रसारलाई प्रभावकारी बनाउन सके भने सम्भावना बलियो बन्न सक्छ।

निष्कर्ष
संविधानले बालेन शाहलाई प्रधानमन्त्री बन्न रोक्दैन। तर वर्तमान निर्वाचन प्रणाली, पार्टी संरचना र संसदीय गणितले त्यो बाटो अत्यन्त कठिन बनाएको छ। एक्लै बहुमत ल्याउने सम्भावना न्यून छ, गठबन्धन अपरिहार्य देखिन्छ, र गठबन्धनले उनको वैकल्पिक राजनीतिको विश्वसनीयतामा प्रश्न उठाउन सक्छ। 
तर पनि, आजको समय परिवर्तनको समय हो। Gen Z को सक्रियता, युवाको समर्थन, र पुराना दलप्रतिको असन्तोषले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। यदि बालेन शाहले यो ऊर्जालाई संगठित गर्न सके भने— नेपालले पहिलो पटक परम्परागत राजनीतिको घेराबाहिरको प्रधानमन्त्री पाउने सम्भावना असम्भव छैन। अन्ततः, बालेन शाह प्रधानमन्त्री बन्ने–नबन्ने निर्णय जनताकै हातमा छ। यो केवल एउटा व्यक्तिको राजनीतिक भविष्य होइन, नेपाली लोकतन्त्र कुन दिशामा जान्छ भन्ने ऐतिहासिक निर्णय पनि हो।

नोट : लेखक यादव हाल राजर्षि जनक विश्वविद्यालयअन्तर्गत बिए एलएलबी (आठौँ सेमेस्टर) मा अध्ययनरत हुनुहुन्छ ।